Hevsel Bahçeleri: Surla Dicle Arasındaki Yeşil

Keçi Burcu'na çıkıp aşağıya baktığınızda gördüğünüz o geniş yeşil örtünün bir adı var: Hevsel. Surların hemen dibinden başlayıp Dicle'nin kıyısına kadar inen bu bahçeler, binlerce yıldır şehri besleyen, serinleten ve ona nefes aldıran bir alan. Diyarbakır'ı anlatırken surları anıp Hevsel'i unutmak, bir yüzü yarım bırakmak gibidir.

Bir şehrin bostanı

Hevsel Bahçeleri, en basit hâliyle, Dicle'nin taşkın ovasında kurulmuş tarım alanlarıdır. Nehrin getirdiği verimli toprak ve bol su, burayı çok eski zamanlardan beri sebze, meyve ve yem bitkilerinin yetiştirildiği bir yer yapmıştır. Şehrin kapılarından çıkıp birkaç dakika yürüyerek bostana ulaşabilmek, Diyarbakır'ın geçmişteki kendine yetme hâlinin en güzel örneklerinden biridir.

Bahçelerde ağaçların gölgesinde sebze tarlaları, küçük su kanalları ve bostan kulübeleri görürsünüz. Bazı aileler kuşaklardır aynı toprağı işler. Mevsiminde buradan çıkan ürünler şehrin pazarlarına iner; "Hevsel'den geldi" demek, bazı satıcılar için hâlâ bir kalite işaretidir.

2015'te surlarla birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne alınan alanın tam adı da bunu anlatır: Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri Kültürel Peyzaj Alanı. Yani mirasın kendisi yalnızca taş duvar değil, duvarla bahçe arasındaki o eski ilişkidir.

Kuşlar, sazlar ve serinlik

Hevsel aynı zamanda doğal bir yaşam alanıdır. Dicle kıyısındaki sazlıklar, ağaçlıklar ve sulak alanlar pek çok kuş türüne ev sahipliği yapar. Sabah erken saatlerde vadiye inerseniz, şehrin ortasında olduğunuza inanmakta zorlanacağınız kadar çok kuş sesi duyabilirsiniz. Kuş gözlemcilerinin Hevsel'i ayrıca önemsemesi boşuna değildir.

Bir de serinlik meselesi var. Diyarbakır yazları sıcaktır; bunu buraya gelen herkes ilk günden öğrenir. Akşam olunca vadiden yukarıya doğru esen serin hava, Hevsel'in şehre verdiği en sessiz hediyedir. Surların üstünde oturup bu rüzgârı bekleyenler iyi bilir.

Mevsimler de Hevsel'de başka türlü yaşanır. İlkbaharda ağaçlar çiçeğe durur, tarlalar yeni ekilir ve vadi en canlı yeşiline bürünür. Yaz boyunca bostanlar ürün verir, akşamları kıyıda mangal dumanı yükselir. Sonbaharda yapraklar sararır, toprak dinlenmeye hazırlanır; kışın ise sis vadiye çöker ve surlardan bakınca bahçeler beyaz bir örtünün altında kaybolur.

Hevsel'i nasıl gezmeli

Hevsel bir park değil, büyük ölçüde insanların emek verdiği tarım arazisidir. Gezerken bunu akılda tutmak gerekir:

• Yukarıdan bakın: İlk adım Keçi Burcu veya surların vadiye bakan bölümleridir. Bahçelerin genişliğini en iyi oradan görürsünüz.
• Patikalarda kalın: Aşağı inerseniz tarlaların içine girmeyin, ekili alanlara basmayın. Bostan sahipleri genelde misafirperverdir ama ürüne zarar verilmesini hoş karşılamaz.
• Saat seçin: Sabah erken ya da akşamüstü hem serin hem de ışık açısından en güzel saatlerdir.
• Yalnız olmayın: Vadi geniştir ve bazı bölümleri tenhadır. Arkadaşla gitmek, telefonunuzun şarjını dolu tutmak iyi fikirdir.
• Çöpünüzü geri getirin: Bu kadar değerli bir alanda bırakılan bir plastik şişe bile fazladır.

Hevsel'in hikâyesini kim yazacak

Hevsel'le ilgili en değerli bilgiler kitaplarda değil, o toprağı işleyenlerin ve çocukluğunu oralarda geçirenlerin hafızasında. Hangi mevsimde ne ekilirdi, hangi bostanın dutu meşhurdu, Dicle taşınca neler olurdu, akşam serinliğinde kimler surlara çıkardı... Bunlar kaybolmasın diye yazılmayı bekliyor.

Hevsel'e dair bir anınız ya da bildiğiniz bir şey varsa Amed Sözlük'te ilgili başlığı arayın, yoksa bir başlık açıp ilk yorumu siz yazın. Yeşilin hikâyesi de taşınki kadar önemli.