Diyarbakır Karpuzu: Yazın Şehre Verdiği Söz

Türkiye'nin herhangi bir yerinde "Diyarbakır" dediğinizde, karşınızdakinin aklına gelen ilk birkaç şeyden biri büyük ihtimalle karpuzdur. Kocaman, ağır, kabuğu koyu yeşil ve içi kıpkırmızı bir karpuz. Şehrin bu meyveyle kurduğu bağ o kadar güçlüdür ki, Diyarbakır karpuzu yıllardır hem şakalara hem de övünç konusu sohbetlere malzeme olur.

Ünü nereden geliyor

Diyarbakır karpuzunun ününü sıcak ve uzun yazlara, Dicle'nin taşıdığı verimli toprağa ve kuşaklardır süren emeğe borçlu olduğu söylenir. Eskiden karpuzun özellikle Dicle kıyısındaki kumluk alanlarda yetiştirildiği, iriliğiyle ün saldığı anlatılır. Bu iriliğin sırrına dair yaşlıların anlattığı çeşit çeşit hikâye vardır; hangisinin doğru, hangisinin abartı olduğunu ayırmak zor, ama hepsi aynı gururu taşır.

Şehirde karpuz adına festival düzenlendiği de bilinir. Böyle günlerde en iri karpuzu kimin yetiştirdiği, adeta bir mahalle maçı ciddiyetiyle konuşulur.

Pazarda karpuz seçmek

Karpuz seçmek Diyarbakır'da neredeyse bir ustalık meselesidir. Pazarda bir karpuzu eline alıp tıklatan, kulağını kabuğuna dayayan, sapına bakan birini görürseniz şaşırmayın. Yerlilerin genelde baktığı birkaç şey:

• Ses: Parmakla vurulduğunda tok ve hafif yankılı bir ses, olgunluğun işareti sayılır.
• Alt taraf: Karpuzun toprağa değen yerindeki sarımsı leke, tarlada yeterince beklediğini gösterir.
• Sap: Kurumuş bir sap, karpuzun dalında olgunlaştığına dair bir ipucudur.
• Ağırlık: Boyutuna göre ağır gelen karpuz genelde daha sulu olur.

Yine de en iyi yöntem, güvendiğiniz bir satıcıya "bana iyisini seç" demektir. Pek çok satıcı karpuzu kesip size bir dilim tattırmaktan çekinmez.

Nasıl yenir

Karpuz yemenin tek bir yolu yok ama Diyarbakır'ın kendine has alışkanlıkları var:

• Peynirle karpuz: Yaz akşamlarının klasiği. Soğuk karpuz ve beyaz peynir, yanında taze ekmek; özellikle sıcak günlerde akşam yemeğinin yerini bile tutabilir.
• Soğutarak: Eskiden karpuzlar su dolu kovalarda, çeşme altında ya da gölgede bekletilerek soğutulurdu. Buzdolabı olsa da bu alışkanlık birçok evde sürer.
• Damda, avluda, sur dibinde: Yaz gecelerinde ailece damda ya da avluda oturup karpuz kesmek, şehrin en bilinen yaz manzaralarındandır.
• Çekirdekleri: Bazı evlerde karpuz çekirdekleri kurutulup kavrulur, çerez olarak yenir.

Karpuzu kesmek de ayrı bir iştir. Evin büyüğü bıçağı alır, karpuzu ikiye böler ve ilk dilimi genelde misafire ya da en küçük çocuğa uzatır. Kırmızılığına bakılır, tadına bakılır, sonra da satıcıya ya da bostana dair kısa bir hüküm verilir: "Bu sene iyi" ya da "geçen seneki daha tatlıydı". Karpuz, sofrada bile bir sohbet konusudur.

Karpuz, Diyarbakır'da sadece bir meyve değildir; yazın kendisidir. Pazardaki karpuz tezgâhları, kamyon kasasından karpuz satan satıcılar, kapının önünde kesilen ve komşuya dağıtılan dilimler... Bunların hepsi şehrin yaz hafızasının parçasıdır.

Bir de şakalar var tabii. Diyarbakır karpuzunun büyüklüğüyle ilgili anlatılan fıkralar, şehre gelen misafirlere hemen anlatılır. Bu fıkraların bir kısmını Amed Sözlük'te yazanlar da vardır; okumak için arama sayfasına "karpuz" yazmanız yeter.

Sizin karpuz anınız

Çocukluğunuzda en büyük karpuzu taşımaya çalıştığınız bir gün, dedenizin bostanından gelen karpuzlar ya da bir yaz gecesi damda kesilen o dilim... Herkesin bir karpuz hikâyesi vardır. Bunları Amed Sözlük'te ilgili başlığa yazabilir, uygun başlık yoksa yeni bir başlık açabilirsiniz. Yazın tadını kışın da hatırlamanın en güzel yolu, onu yazmak.